Çalışma psikolojisinin bir dalı olan psikoteknik değerlendirme, bireyin belirli bir işteki yeterliliğinin ortaya konması amacıyla, gerekli bedensel ve zihinsel özelliklerinin testler aracılığıyla ölçülmesidir. Başka bir deyişle psikoteknik değerlendirme, bireyin belirli bir işe uygun olup olmadığını anlamaya yönelik olarak tasarlanmış bir inceleme-değerlendirme yöntemidir.

SÃœRÃœCÃœLERDE PSÄ°KOTEKNÄ°K DEÄžERLENDÄ°RME:

Sürücülerin güvenli araç kullanmalarını sağlayan zihinsel özelliklerinin (algı, dikkat, hafıza, muhakeme vb.); psikomotor yetenek ve becerilerinin (tepki hızı, göz, el, ayak koordinasyonu vb.); tutum-davranış, alışkanlık ve kişilik özelliklerinin (risk alma, saldırganlık, sorumluluk, öz kontrol vb.) ölçülmesi ve sürücülük açısından uygunluğu-yeterliliği hakkında bir sonuca varılmasıdır.

ÃœLKEMÄ°ZDEKÄ° UYGULAMA:

Ãœlkemizde Psikoteknik DeÄŸerlendirmenin esasları ve uygulama biçimi Karayolları Trafik YönetmeliÄŸi’nin 79. Maddesi ve aynı yönetmelikte yer alan 4 Sayılı Cetvelle belirlenmiÅŸtir. Söz konusu cetvelde de belirtildiÄŸi üzere, Psikoteknik DeÄŸerlendirme:

“. . . sürücülerin sahip oldukları güvenli araç kullanmalarını saÄŸlayan zihinsel ve psikomotor yetenek düzeylerinin; bu yetenek alanlarında tanımlanan bilgisayar destekli testler aracılığıyla ölçülmesi”

olarak tanımlanmıştır. Buna göre psikoteknik değerlendirme,

• 4 sayılı cetvelde belirtilen usul ve esaslara göre,
• psikolog unvanına sahip kiÅŸilerce,
• Türkiye toplumu özelliklerine göre hazırlanmış norm çalışmasına sahip olan ve normları ilgili meslek kuruluÅŸunca (Türk Psikologlar DerneÄŸi) onaylanmış olan testler kullanılarak,
• yine bu cetvelde tanımlanmış altyapı özelliklerine sahip, resmi ve özel kuruluÅŸlar bünyesinde oluÅŸturulan ve Ä°l SaÄŸlık Müdürlüğü tarafından yetkilendirilmiÅŸ merkezlerde yapılır.

TÃœRKÄ°YE’DE PSÄ°KOTEKNÄ°K DEÄžERLENDÄ°RMEYE ALINMA NEDENLERÄ°:

Ülkemizdeki uygulama amaçları kısaca şunlardır:

1. Ehliyetin yasal nedenlerle geri alınması halinde, tespit edilen kural ihlallerinin sürücülük için gerekli yetenek ve becerilerin eksikliğinden kaynaklanıp kaynaklanmadığına ilişkin bir sonuca varılması amacıyla:

   Ãœlkemizde bu amaç doÄŸrultusunda Karayolları Trafik Kanunu’nun alkolle ilgili 48/5; hızla ilgili 51/2-a ve 51/2-b; ceza puanı ile ilgili 118. Maddeleri gereÄŸince ehliyeti geri alınan kiÅŸiler için yasal zorunluluk bulunmaktadır.

   EGM Trafik Araştırma Merkezi Müdürlüğünce halen Türkiye genelinde psikoteknik değerlendirme yapan merkezlerin tümünden derlenen verilere göre ilgili yasanın yürürlüğe girmesinden bu yana değerlendirmeye alınan sürücü sayısı ve değerlendirmeye alınma nedenleri. Bu tabloda yer alan değerler Türkiye genelinde sürücü değerlendirmesi yapan toplam 22 merkezden derlenen verilere dayanılarak hazırlanmıştır. Merkezlerin çalışma süreleri en az 43 en fazla 522 iş günü arasında değişmektedir. Veriler, yaklaşık olarak 2002 yılı Ağustos ayının ilk haftasına kadar merkezlerin kuruluşundan bu yana yaptıkları değerlendirme işlemlerinin sonuçlarını kapsamaktadır.
   BAÅžVURU NEDENLERÄ°	TOPLAM BASVURUSAYISI ve GENEL TOPLAMA ORANI
   hız nedeniyle başvuru	11845 (% 98.274)
   ceza puanı nedeniyle başvuru	110(% 0.912)
   alkol nedeniyle baÅŸvuru	75 (% 0.622)
   birleşik suçlar nedeniyle başvuru*	18 (% 0.149)
   baÅŸvuru nedeni kaydedilmemiÅŸ	5 (% 0.041)
   * aynı anda alkolden yakalanma ve ceza puanını doldurmuş olma vb. durumlar. ** bu satırdaki toplam değer, bazı eksik kayıtlardan dolayı oranlamalara dahil edilmeyen toplam 637 sürücüye ait sayısal verileri kapsamamaktadır.

2. Sürücü olması uygun olmayan kiÅŸilerin belirlenmesi amacıyla: Ãœlkemizde bu amaç doÄŸrultusunda, Karayolları Trafik YönetmeliÄŸi’nin, Sürücü Belgesi Alacakların SaÄŸlık Muayenelerine Ait Esasları düzenleyen 77. Maddesi gereÄŸince, gerekli görülen hallerde sürücü adayları, psikoteknik deÄŸerlendirmeye tabi tutulabilmektedir.
3. Yüksek sürücülük performansı gerektiren alanlar için sürücü seçimi amacıyla (ağır vasıta sürücülüğü, uzun yol sürücülüğü, yolcu taşımacılığı gibi): Ülkemizde yasal bir zorunluluk olmadığı halde, bazı kamu kurumları ve özel şirketler psikoteknik değerlendirme sonuçlarını dikkate alarak sürücü seçme uygulaması yapmaktadırlar